สมนฺตปาสาทิกา วินยฏฺฐกถา (ทุติย) ปาจิตฺติยวณฺณนา
เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
เมื่อเอ่ยพระนาม “สมเด็จพระเอกาทศรถ” ทุกคนย่อมนึกถึงพระอนุชาคู่พระทัยที่ทรงร่วมเคียงบ่าเคียงไหล่ทำศึกยุทธหัตถีกับสมเด็จพระนเรศวรมหาราช แต่ในอีกด้านหนึ่งในรัชสมัยของพระองค์คือยุคที่พระพุทธศาสนาและการศึกษาของสงฆ์เฟื่องฟูอย่างยิ่ง ดังปรากฏหลักฐานชิ้นสำคัญที่เก่าแก่ระดับโบราณวัตถุอายุ 400 กว่าปีและรอดพ้นสงครามคราวเสียกรุงมาได้อย่างปาฏิหาริย์ นั่นคือ คัมภีร์ใบลานเรื่อง สมนฺตปาสาทิกา วินยฏฺฐกถา (ทุติย) ปาจิตฺติยวณฺณนา ฉบับชาดทึบ อักษรขอม ภาษาบาลี
เนื้อหาภายในคัมภีร์เล่มนี้คือ "คู่มืออธิบายพระวินัยสงฆ์อย่างละเอียด ในส่วนของอาบัติปาจิตตีย์ (ภาค 2)" ซึ่งว่าด้วยกฎระเบียบ ข้อห้าม และแนวทางปฏิบัติของพระภิกษุสงฆ์ เพื่อไม่ให้ประพฤติผิดทางพระวินัย เช่น เรื่องการพูดโกหก การทำลายสิ่งชีวิต หรือข้อปฏิบัติในการอยู่ร่วมกัน โดยตัวเนื้อหานั้นแต่งเป็นภาษาบาลี เป็นภาษาที่ใช้บันทึกหลักธรรมคำสอนของพระพุทธศาสนามาแต่โบราณ และบันทึกไว้ด้วยอักษรขอม ซึ่งเป็นตัวอักษรศักดิ์สิทธิ์ที่นิยมใช้จารคัมภีร์ใบลาน
คัมภีร์ชุดนี้เป็น “ฉบับชาดทึบ” ซึ่งสะท้อนถึงฝีมือช่างในยุคนั้น โดยการนำชาดมาทาเคลือบขอบใบลานจนหนาและแดงสดเพื่อป้องกันแมลงกัดแทะ เชื้อรา และช่วยเคลือบปกป้องเนื้อใบลานไม่ให้เสียหายง่าย ควบคู่กับ "ข้อความบันทึกท้ายคัมภีร์" ที่ระบุปีที่สร้างอย่างชัดเจนว่าอยู่ในรัชสมัยของสมเด็จพระเอกาทศรถ ทำให้คัมภีร์ฉบับนี้กลายเป็นหลักฐานชั้นต้นที่ประเมินค่าไม่ได้ บ่งบอกว่าในแผ่นดินของพระองค์ทรงมุ่งมั่นที่จะจัดระเบียบและวางรากฐานความมั่นคงให้แก่สถาบันสงฆ์ คัมภีร์เล่มนี้จึงเป็นทั้งบันทึกกฎหมายคณะสงฆ์ และประจักษ์พยานแห่ง "ความร่มเย็นรุ่งเรืองทางปัญญา" ในรัชสมัยของพระองค์อย่างแท้จริง
บรรณานุกรม
“สมนฺตปาสาทิกา วินยฏฺฐกถา (ทุติย) ปาจิตฺติยวณฺณนา.” หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือใบลาน 1 ผูก. อักษรขอม. ภาษาบาลี. เสันจาร. ฉบับชาดทึบ. พ.ศ. 2158. ม.ป.ส. เลขที่ 14906/4.