สมุดไทยขาวต้นร่างขรัวอินโข่ง
เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
ในประวัติศาสตร์จิตรกรรมไทย ไม่มีจิตรกรผู้ใดจะสร้างความเปลี่ยนแปลงได้ยิ่งใหญ่เท่ากับ “ขรัวอินโข่ง” สมณะจิตรกรเอกแห่งวัดราชบูรณะ (วัดเลียบ) ผู้ปฏิวัติวงการศิลปะไทยจากภาพเขียนแนว 2 มิติอันแบนเรียบ สู่การนำการเขียนภาพแบบตะวันตกที่มีมิติลึกตื้นมาใช้ในสมัยรัชกาลที่ 3 และ 4 ซึ่งเบื้องหลังความสำเร็จนี้ถูกบันทึกไว้ใน “หนังสือสมุดไทยขาว ต้นร่างขรัวอินโข่ง” เอกสารโบราณสำคัญที่เปรียบเสมือนห้องทดลองการวาดลายเส้นของท่าน หนังสือสมุดไทยเล่มนี้ประกอบด้วยลายเส้นที่บรรจงร่างด้วยหมึก ดินสอ และสีฝุ่น จำนวน 160 หน้า ปรากฏภาพทั้งรูปมนุษย์ ยักษ์ และลวดลายต่าง ๆ แม้สภาพในปัจจุบันอาจจะเลือนลางไปตามกาลเวลา แต่คุณค่าทางประวัติศาสตร์ศิลปะไม่ได้ลดน้อยลง
นามของ “ขรัวอินโข่ง” นั้นมีความเป็นมาที่น่าสนใจ โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัตติวงศ์ ทรงอธิบายไว้ว่าคำว่า “โข่ง” หมายถึงเณรใหญ่ ซึ่งเกิดจากการที่ท่านบวชเป็นสามเณรอยู่นานจนเกินอายุอุปสมบทแต่ไม่ยอมบวชเป็นพระในตอนแรก ท่านเป็นคนเก็บตัว รักสันโดษ แต่ความสงบนิ่งนี้เองที่หล่อหลอมให้ท่านกลายเป็นจิตรกรชั้นเอกที่ได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยจากพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้ฝากฝีมือไว้ในอารามสำคัญมากมาย เช่น ภาพพระราชพงศาวดารในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมุดต้นร่างเล่มนี้จึงเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนผ่านในงานศิลปะไทยจากจารีตเดิมสู่ความทันสมัย ซึ่งกลายเป็นรากฐานที่สำคัญของศิลปะไทยมาจนถึงปัจจุบัน
บรรณานุกรม
“ตำราร่างรูปภาพ.” หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยขาว. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นรงค์ (ดินสอ, สีฝุ่น, หมึก). ม.ป.ป. เลขที่ 17. หมวดตำราภาพ.