ประกาศ เรื่อง ให้ปลงผมเป็นคำนับในการพระบรมศพพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ
ธรรมเนียมปฏิบัติในการไว้ทุกข์ของชาวสยามในอดีตมีความเคร่งครัดและแสดงออกอย่างชัดเจน การสวรรคตของพระมหากษัตริย์หรือพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นสูงถือเป็นเหตุการณ์สำคัญยิ่งที่นำมาซึ่งการแสดงความอาลัยจากอาณาประชาราษฎร์อย่างพร้อมเพรียง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ประเพณีการโกนผมไว้ทุกข์ ซึ่งเป็นธรรมเนียมโบราณที่สะท้อนถึงระเบียบแบบแผนและความจงรักภักดีต่อสถาบันพระมหากษัตริย์อย่างลึกซึ้ง จากประกาศเรื่อง ให้ปลงผมเป็นคำนับในการพระบรมศพพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่บันทึกไว้ในหนังสือสมุดไทย หมวดจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ จ.ศ.๑๒๒๗ เลขที่ ๑๒๘ ภายหลังการเสด็จสวรรคตของ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว (พระอนุชาธิราช ซึ่งเป็น "วังหน้า" ในขณะนั้น) ในเดือนอ้ายข้างขึ้น ปีฉลู สัปตศก (ตรงกับ พ.ศ. ๒๔๐๘) ได้มีการประกาศให้ข้าราชการและพลเมืองที่มีความเกี่ยวข้องผูกพันกับ "พระบวรราชวัง" หรือ "วังหน้า" ปฏิบัติตนเพื่อถวายความเคารพและอาลัยอย่างเป็นทางการ สาระสำคัญของพระราชโองการดังกล่าวได้กำหนดให้ ข้าราชการฝ่ายพระบวรราชวัง รวมถึงไพร่หลวง ไพร่สังกัด และผู้ที่ขึ้นตรงต่อวังหน้าทุกคน ทั้งชายและหญิง เว้นแต่เด็กที่ไว้จุกไว้เปีย, ชาวจีน, และหญิงที่ไว้ผมมวย, ต้อง ปลงผม (โกนผม) เพื่อแสดงความเคารพต่อพระบรมศพ การโกนผมนี้กำหนดให้ทำพร้อมกันในวันขึ้น ๑ ค่ำ ของทุกเดือน เริ่มตั้งแต่เดือน ๓ ปีฉลูสัปตศก ไปจนกว่าจะเสร็จสิ้นการพระบรมศพในปลายปีขาลอัฏฐศก (พ.ศ. ๒๔๐๙) นอกจากชาวไทยแล้ว ยังได้มีการกำหนดแบบแผนสำหรับ ชาวจีนที่สักหมายหมู่ในพระบวรราชวัง ให้ใช้ไหมขาวผูกหางเปีย ตามธรรมเนียมจีนที่แสดงความเคารพ อย่างไรก็ตาม ธรรมเนียมนี้มีความเฉพาะเจาะจงอย่างยิ่ง โดยจำกัดขอบเขตการบังคับใช้เฉพาะกับ ผู้ที่สังกัดหรือเกี่ยวข้องกับพระบวรราชวัง (วังหน้า) เท่านั้น ส่วนพลเมืองและข้าราชการที่สังกัด พระบรมมหาราชวัง (วังหลวง) หรือชาวต่างประเทศที่ไม่เกี่ยวข้อง ไม่ต้องโกนผมหรือผูกหางเปียขาว ให้คงไว้ตามปกติ แสดงให้เห็นถึงการแบ่งแยกหน่วยงานและขอบเขตความรับผิดชอบที่ชัดเจนแม้ในเรื่องของการไว้ทุกข์
ประเพณีการ "โกนผมไว้ทุกข์" นี้ จึงมิได้เป็นเพียงการแสดงความเศร้าโศกส่วนตัว แต่เป็น มาตรการทางสังคมและการปกครอง ที่แสดงถึงความผูกพันและภักดีต่อพระบรมศพและสถาบันผ่านการปฏิบัติตามพระราชกำหนดอย่างเคร่งครัด เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ทำให้เห็นภาพอันชัดเจนของธรรมเนียมการไว้ทุกข์แบบโบราณในราชสำนักสยาม
บรรณานุกรม
“ให้ปลงผมเป็นคำนับในการพระบรมศพพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว.” หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. จ.ศ.๑๒๒๗. เลขที่ ๑๒๘. หมวดจดหมายเหตุรัชกาลที่ ๔.