ไม่ใช่แค่ซ่อมกระดาษ แต่คือ “ศัลยกรรมระดับชาติ” เบื้องหลังการคืนลมหายใจให้สมุดไทยโบราณแข็งแรงทรงคุณค่า เขาทำกันอย่างไร?
เคยสงสัยไหมว่า... สมุดไทยโบราณอายุหลายร้อยปีที่ผ่านร้อนผ่านหนาว โดนทั้งแมลงแทะ คราบเชื้อรา หรือแม้แต่รอยเทปกาวเก่า ๆ แปะทับมาจนช้ำ เจ้าหน้าที่หอสมุดแห่งชาติเขา "ชุบชีวิต" ให้กลับมาคงสภาพที่สมบูรณ์และสามารถเปิดศึกษาอีกครั้งได้อย่างไร
เบื้องหลังห้องปฏิบัติงานนี้ ดำเนินการโดย กลุ่มงานสงวนรักษาหนังสือ สำนักหอสมุดแห่งชาติ บอกเลยว่าไม่ได้ใช้แค่ความใจเย็น แต่ใช้ "กระบวนการทางวิทยาศาสตร์" ที่เข้มข้นกึ่งทางการแพทย์กันเลยทีเดียว
เริ่มต้นจากการ "ตรวจโรคและบันทึกประวัติ" วิเคราะห์สภาพอย่างละเอียดและถ่ายภาพไว้เป็นหลักฐาน ก่อนจะ "เตรียมยุทโธปกรณ์" ทั้งเครื่องมือและสารเคมีมาสู้กับแมลงและเชื้อรา จากนั้นจึงเข้าสู่ขั้นตอน "การทำความสะอาดแบบแห้ง" ด้วยแปรงปัดฝุ่นหรือเครื่องดูดฝุ่นกำลังลมอ่อนชนิดพิเศษเพื่อเคลียร์หน้าผิวกระดาษ
แต่จุดวัดใจอยู่ตรงนี้ ก่อนจะลงมือซ่อม เจ้าหน้าที่ต้อง "ทดสอบการละลายของน้ำหมึกโบราณ" ก่อนเสมอ เพื่อความปลอดภัยถ้าหมึกไม่ละลาย จึงจะสามารถ "ทำความสะอาดเปียก" ด้วยสารละลายเพื่อดึงคราบสกปรกฝังลึกออกได้ จากนั้นก็ถึงเวลาของงานคราฟต์ขั้นสุดยอด คือการ "ซ่อมเสริมส่วนที่ขาดหายและเสริมปก" เพื่อคืนความแข็งแรงและยืดอายุให้กับเนื้อกระดาษด้วยกระดาษสาบางไร้กรด
เมื่อรักษาจนหายดีแล้ว ก็จะมีการ "บันทึกรายละเอียดการซ่อม" ไว้อย่างถี่ถ้วน เพื่อเป็นใบประวัติการรักษา ก่อนจะส่งคืนให้ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก นำไปเก็บรักษาและให้บริการสืบค้นต่อไป
การซ่อมสมุดไทยหนึ่งเล่ม จึงไม่ใช่แค่เรื่องของการตัดแปะทากาว... แต่คือการส่งต่อลมหายใจของประวัติศาสตร์ด้วยความประณีตและศาสตร์ทางวิทยาศาสตร์ เพื่อให้มรดกวัฒนธรรมเหล่านี้คงอยู่ต่อไปอย่างยั่งยืน
บรรณานุกรม
กรมศิลปากร. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. ความรู้ด้านการซ่อมอนุรักษ์หนังสือสมุดไทย. กรุงเทพฯ:
สำนักหอสมุดแห่งชาติ, 2554.
เรียบเรียงข้อมูล นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ สำนักหอสมุดแห่งชาติ
กราฟิก นางสาวธันย์ชนก ชัยวรรัตนสกุล นักวิชาการโสตทัศนศึกษา สำนักหอสมุดแห่งชาติ