เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
ผ้าไทยโบราณมิได้ทำหน้าที่เพียงเพื่อความสวยงามหรือบดบังร่างกายในชีวิตประจำวันเท่านั้น แต่ยังผูกพันอย่างลึกซึ้งกับวิถีชีวิต ลัทธิพิธีกรรม และการยุทธศาสตร์ในอดีต ดังที่ปรากฏหลักฐานชิ้นสำคัญใน “ตำรานุ่งผ้าขี่ช้าง” เอกสารโบราณประเภทหนังสือสมุดไทยดำ เขียนด้วยอักษรไทย ภาษาไทย เส้นหรดาล เลขที่ ๗๒ ในหมวดสัตวศาสตร์
ตำราฉบับนี้ถือเป็นคู่มือที่สะท้อนถึงภูมิปัญญาการนุ่งผ้าอย่างเป็นระบบและจำแนกตามวรรณะหน้าที่ โดยแบ่งกลุ่มคนออกเป็น ๓ พวกใหญ่ ๆ ตั้งแต่ระดับกรมช้าง เสนาบดี ไปจนถึงหมอคชศาสตร์ ความน่าสนใจทางวิชาการระบุว่า รูปแบบการนุ่งผ้าจะถูกออกแบบให้สอดคล้องกับ "พฤติกรรมและการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพของช้าง" เป็นสำคัญ เช่น หากช้างอยู่ในอาการ "ชื่นตา" จะต้องนุ่งผ้าแบบ เกไล แต่หากเป็นช้างน้ำมัน (ช้างตกมัน) ในลักษณะต่าง ๆ เช่น คอปลาหมอ คอกระบอก หรือคอน้ำเต้า ก็จะต้องเปลี่ยนไปนุ่งผ้าแบบ บัวตูม บัวจีบ หรือ บัวบาน ตามลำดับ ซึ่งวิธีการพับ จีบหน้า สอดชายพก และโจงกระเบนเหล่านี้ ไม่เพียงแต่มีความหมายในเชิงสัญลักษณ์ แต่ยังสัมพันธ์โดยตรงกับความกระชับ ความคล่องตัว และความปลอดภัยในการควบคุมช้างศึกหรือช้างใช้งานในสภาวะวิกฤต
นอกจากนี้ ในยามงานมหรสพหรือพระราชพิธีสำคัญ เช่น พระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน เสนาบดีจะนุ่งผ้าลายตระกูลบัวที่มีความวิจิตรซับซ้อนถึง ๗ อย่าง เช่น บัวซ้อน บัวคลี่ บัวกระจาย รวมถึงการนุ่งผ้าแบบ ฉลองไพร ยามตามเสด็จประพาสป่า ซึ่งการนุ่งผ้าแต่ละแบบจะถูกกำหนดให้จับคู่กับ "กลการเกี่ยวผ้า" หรือวิธีผูกผ้าลายพาดตัดเอว (เช่น ยัญพัด กระวัดจำ พันทนำ) เพื่อความงดงามและถูกต้องตามตำรา ยิ่งไปกว่านั้น ตำรายังระเบียบข้อบังคับทางวัฒนธรรมไว้อย่างเข้มงวด โดยเฉพาะการนุ่งผ้าขาวแบบ นุ่งหมอ และ นุ่งดองกระพัด สำหรับทำพิธีคชกรรม ซึ่งห้ามมิให้บุคคลทั่วไปนุ่งเด็ดขาดเนื่องจากถือเป็นเรื่องอัปมงคลหรือ "จังไรหนัก" และยังมีกรรมวิธีนุ่งผ้าทรงอันวิจิตรของพระมหากษัตริย์ที่เรียกว่า บัวประกอบแก้ว ซึ่งผู้จะเรียนรู้วิชานี้ต้องทำพิธีคำนับครูด้วยเครื่องขวัญข้าวปลาช่อนต้มเสียก่อน
หนังสือสมุดไทย เรื่อง "ตำรานุ่งผ้าขี่ช้าง" จึงเป็นกระจกบานใหญ่ที่สะท้อนให้เห็นว่า ผ้าไทยโบราณแต่ละผืน แต่ละลาย และในแต่ละวิธีนุ่ง มีหน้าที่ทางสังคมและกลยุทธ์แฝงอยู่เสมอ มันคืองานภูมิสถาปัตยกรรมบนเรือนร่างที่ผสมผสานระหว่างศาสตร์แห่งคชบาลและศิลปะแห่งภูษาภรณ์ได้อย่างเหนือชั้น
บรรณานุกรม
“ตำรานุ่งผ้าขี่ช้าง.” หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นหรดาล. ม.ป.ป. เลขที่ 72. หมวดสัตวศาสตร์.