กระบวนพยุหยาตราสถลมารค สมัยสมเด็จพระนารายณ์
เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
หนังสือสมุดไทยขาว เลขที่ 2 เรื่อง กระบวนพยุหยาตราสถลมารค สมัยสมเด็จพระนารายณ์ เป็นเอกสารโบราณที่บันทึกภาพ "ตำราพยุหยาตราสถลมารค" หรือการจัดริ้วกระบวนทัพทางบกไว้อย่างละเอียดวิจิตรบรรจง ภาพจิตรกรรมในสมุดไทยเล่มนี้ไม่เพียงแต่แสดงถึงความเกรียงไกรของกองทัพในสมัยอยุธยาตอนปลาย แต่ยังสะท้อนให้เห็นถึงระเบียบแบบแผน ราชประเพณี และความหลากหลายทางวัฒนธรรมในรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้เป็นอย่างดี ลักษณะเด่นของกระบวนภาพในสมุดไทยเล่มนี้ คือ
- การจัดริ้วกระบวนทัพ ในสมุดภาพปรากฏการจัดกระบวนตามตำราพิชัยสงครามอย่างครบถ้วน ประกอบด้วยริ้วขบวนช้าง ขบวนม้า และเหล่าทหารราบที่แต่งกายตามสังกัดและหน้าที่ มีการวาดภาพทหารแบกศัสตราวุธ เครื่องสูง และธงทิวอย่างละเอียด
- อิทธิพลต่างชาติ จุดเด่นที่สำคัญที่สุดคือการปรากฏภาพ ทหารอาสาต่างชาติ เช่น ทหารอาสาญี่ปุ่น ทหารอาสาจาม และกลุ่มชาวต่างชาติอื่นๆ ที่เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ซึ่งสอดคล้องกับบันทึกทางประวัติศาสตร์ว่าสมัยสมเด็จพระนารายณ์เป็นยุคที่กรุงศรีอยุธยามีความสัมพันธ์ระหว่างประเทศที่รุ่งเรืองที่สุด
- ศิลปกรรมระดับสูง ลายเส้นในสมุดไทยขาวเล่มนี้เป็นฝีมือช่างชั้นครู มีการใช้สีที่นุ่มนวลแต่แสดงรายละเอียดของเครื่องแต่งกาย สัปคับบนหลังช้าง และลวดลายบนอาวุธได้อย่างชัดเจน ช่วยให้คนรุ่นหลังเข้าใจถึงการออกแบบประณีตศิลป์ในสมัยนั้น
ภาพจากสมุดไทย เรื่อง กระบวนพยุหยาตราสถลมารค สมัยสมเด็จพระนารายณ์มิใช่เพียงภาพวาดเพื่อความสวยงาม แต่เป็นบันทึกที่สามารถใช้เป็นแบบแผนในการจัดพระราชพิธีสำคัญในเวลาต่อมา
บรรณานุกรม
กระบวนพยุหยาตราสถลมารค สมัยสมเด็จพระนารายณ์. หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยขาว. อักษรขอม-ไทย. ภาษาบาลี-ไทย. เส้นรงค์(หมึก,สีน้ำยา). พุทธศตวรรษที่ 22. เลขที่ 2. หมวดตำราภาพ.