เกณฑ์พระบรมวงศานุวงศ์ ฯลฯ ทำฉัตรในการพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ
เรียบเรียงโดย : นางสาวณัฏฐณิชา หนูอินทร์ นักภาษาโบราณ
หนังสือสมุดไทยดำ หมวดหมายรับสั่ง รัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1228 เลขที่ 8 เรื่อง “เกณฑ์พระบรมวงศานุวงศ์ ฯลฯ ทำฉัตรในการพระศพพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ” เป็นเอกสารที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระกรุณาประทานแก่หอพระสมุดฯ เมื่อวันที่ 3 มกราคม พ.ศ. 2457 ถือเป็นหลักฐานสำคัญที่เผยให้เห็นองค์ประกอบต่าง ๆ ที่ใช้สำหรับประดับตกแต่งรอบพระเมรุมาศและความเชื่อที่แฝงอยู่
โดยเนื้อหาในสมุดไทยดำเล่มนี้ได้บันทึกพระราชโองการในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้เกณฑ์ขอแรงพระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาท ผู้ใหญ่ผู้น้อยในพระบรมมหาราชวังและพระบวรราชวังเพื่อทำฉัตรทอง ฉัตรเงิน ฉัตรนาก ฉัตรเบญจรงค์ 9 ชั้น ฉัตรเบญจรงค์ 7 ชั้น พร้อมทั้งราชวัติไม้สำหรับประดับรอบพระเมรุ อีกทั้งยังให้เกณฑ์ข้าราชการทำรูปสัตว์หิมพานต์ อาทิ ช้าง ม้า งายไส (สัตว์หิมพานต์ประเภทช้างผสมปลา) กิเลน หงส์ ครุฑ ไก่ นกหัสดิน สางแปรง (สัตว์หิมพานต์จำพวกสิงห์ผสมเสือ) และราชสีห์ตระกูลต่าง ๆ ตามแบบแผนโบราณราชประเพณี ซึ่งแสดงให้เห็นความเชื่อเรื่องโลกและจักรวาลที่มีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลาง ล้อมรอบด้วยเขาสัตบริภัณฑ์ และอุดมไปด้วยสิงสาราสัตว์ต่าง ๆ จึงนิยมทำรูปสัตว์รายรอบพระเมรุมาศและพระเมรุ รวมถึงในขบวนแห่พระบรมศพเข้าสู่พระเมรุมาศด้วย
บรรณานุกรม
กรมศิลปากร. สัตว์หิมพานต์. [ออนไลน์]. เข้าถึงเมื่อ 28 มกราคม, จาก: ฐานข้อมูลพระเมรุมาศ และเครื่องประกอบพระเมรุมาศ.
“เกณฑ์พระบรมวงศานุวงศ์ ฯลฯ ทำฉัตรในการพระศพพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ.” หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอขาว. จ.ศ. 1228. เลขที่ 8. หมวดหมายรับสั่ง.