เรียบเรียงโดย : นางสาวชญานุตม์ จินดารักษ์ นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
ศิลาจารึกนี้เป็นหินทรายสีแดงทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้า จารึกอักษร 1 ด้าน จำนวน 22 บรรทัด ด้วยอักษรขอมโบราณ พ.ศ. 1550 ภาษาสันสกฤต เนื้อหาแบ่งเป็น 3 ส่วน (1) บทสรรเสริญพระศิวะ (2) บทยอพระเกียรติและพระราชประวัติของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 (3) การประดิษฐานพระศิวลึงค์กับพระประติมากรรมของพระศิวะและพระนางอุมา
ความโดดเด่นของจารึกนี้
(1) มีข้อความเช่นเดียวกับจารึกปราสาททัพเสียม ปจ.8 และกล่าวถึงพระราชประวัติของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 เหมือนจารึกโอเสม็ด K.1198
(2) มีข้อความยาวและชัดเจนจึงสามารถใช้เป็นต้นแบบในการศึกษารูปอักษรและอักขรวิธีของอักษรขอมพุทธศตวรรษที่ ๑๖ ได้
(3) มีการบอกตัวเลขศักราช 2 แบบ คือ ใช้ศัพท์บอกจำนวนนับของคำนามและคำสรรพนามที่เรียกว่า “ศัพท์สังขยา (saṅkhyā)” และใช้ศัพท์สัญลักษณ์ที่เรียกว่า “ภูตสังขยา (bhūtasaṅkhyā)” ซึ่งเป็นตัวเลขที่มาจากชื่อของสิ่งของ สิ่งมีชีวิต และแนวคิดตามคำสอนในศาสตร์ต่างๆ ในจารึกนี้พบว่ามีการใช้ปนกันไปทั้ง 2 แบบ จากข้อความบรรทัดที่ 6 ว่า “จตุรฺโทรฺนวมานเวนฺทฺระ” (caturdornavamānavendraḥ)” แปลว่า พระองค์เป็นจอมคน (ขึ้นครองราชย์) ในปี (มหาศักราช) 9 (นว= จำนวนนับ 9) 2 (โทสฺ=แขนทั้งสอง) 4 (จตุสฺ = จำนวนนับ 4) (มหาศักราช 924 = พุทธศักราช 1545) และจากข้อความบรรทัดที่ 22 บอกปีที่ประดิษฐานพระศิวลึงค์กับพระประติมากรรมของพระศิวะและพระนางอุมาในปี 929 (มหาศักราช 929 = พุทธศักราช 1550) ว่า “ทฺวารทฺวิรนฺไธฺรรฺ (dvāradvirandhrair)” แปลว่า ด้วย (ปี) 9 (ทฺวาร = ช่องตามร่างกายมี 9 ช่อง) 2 (ทฺวิ = จำนวนนับ 2) 9 (รนฺธฺร=ช่องตามร่างกายมี 9 ช่อง) อนึ่งในจารึกโอเสม็ดก็ใช้ทั้งศัพท์สังขยาและภูตสังขยาบอกปีครองราชย์ของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 ในปี 924 จากข้อความบรรทัดที่ 7 ว่า “ชลธิทฺวิรนฺธฺร (jaladhidvirandhra)” แปลว่า 9 (รนฺธฺร=ช่องตามร่างกายมี 9 ช่อง) 2 (ทฺวิ = จำนวนนับ 2)
4 (ชลธิ=มหาสมุทร 4 ตามคำสอนในพระเวท)
บรรณานุกรม
จารึกในประเทศไทย เล่ม 3 อักษรขอมโบราณ พุทธศตวรรษที่ 14 - 16. กรุงเทพฯ: หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร, 2564. หน้า 202.
จารึกสันสกฤตที่สำคัญในอินเดียและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เล่ม 1. กรุงเทพฯ : ศูนย์สันสกฤตศึกษา มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2564. หน้า 23 – 58.
“สำเนาจารึกวังสวนผักกาด 2 กท.299 ภาษาสันสกฤต อักษรขอมโบราณ พุทธศักราช 1550” จัดเก็บ ณ กลุ่มหนังสือเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ