เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
หนังสือสมุดไทยเรื่อง "สมุดภาพไตรภูมิ อักษรมอญ" ซึ่งได้รับบริจาคจากวัดป้อมวิเชียรโชติการาม เมื่อวันที่ 28 พฤศจิกายน 2562 เป็นเอกสารโบราณที่แสดงให้เห็นถึงความศรัทธาและวิถีชีวิตของชาวมอญได้เป็นอย่างดี ความพิเศษของสมุดเล่มนี้คือการบันทึกด้วยอักษรมอญ ทั้งในส่วนของภาษามอญและภาษาบาลี ซึ่งหาชมได้ยากและมีรายละเอียดที่น่าสนใจหลายประการ
จุดที่น่าสังเกตและเป็นเอกลักษณ์ของหนังสือสมุดไทยฉบับนี้อยู่ที่การจัดวางหน้าสมุด ที่ออกแบบมาให้ภาพเขียนกับตัวอักษรอยู่ร่วมกันได้อย่างพอดี โดยช่างเขียนจะใช้พื้นที่หน้าสมุดแบบเต็มหน้ากระดาษเพื่อวาดภาพจำลองจักรวาลตามความเชื่อเรื่องไตรภูมิ ทำให้เราเห็นภาพสวรรค์และนรกที่กว้างขวางต่อเนื่องกัน ในขณะที่ตัวอักษรมอญจะถูกเขียนแทรกไว้ตามช่องว่างรอบ ๆ ภาพ เพื่อบอกชื่อชั้นสวรรค์หรืออธิบายเหตุการณ์ในภาพนั้น ๆ เหมือนเป็นคำบรรยายประกอบภาพ
ในส่วนของรูปแบบและวิธีการเขียน มีการตีเส้นบรรทัดขนานไปตามความยาวของสมุดเพื่อให้ตัวอักษรเรียงกันอย่างเป็นระเบียบ ตัวอักษรมอญมีลักษณะกลมมนสวยงามตามแบบฉบับที่ใช้ในคัมภีร์ทางศาสนา นอกจากนี้ยังมีการใช้ "เส้นสินเทา" หรือการใช้ "เส้นสี" หรือ "รูปเมฆ" ในการแบ่งเขตระหว่างโลกมนุษย์ สวรรค์ และนรก ทำให้เวลาเปิดอ่านทีละพับ ผู้อ่านจะรู้สึกเหมือนได้ค่อย ๆ เดินทางผ่านแต่ละภพภูมิไปเรื่อย ๆ โดยที่รอยพับของสมุดจะไม่ไปทับภาพเขียนหรือตัวอักษรสำคัญให้เสียหาย
การเก็บรักษาและศึกษาข้อมูลจากสมุดภาพไตรภูมิฉบับนี้ จึงเป็นเรื่องสำคัญที่ทำให้เราเข้าใจถึงศิลปะและการใช้ภาษาของชาวมอญในอดีตได้ชัดเจนขึ้น ถือเป็นมรดกทางปัญญาที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาต่อไป
บรรณานุกรม
“สมุดภาพไตรภูมิ อักษรมอญ.” หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยขาว. อักษรมอญ. ภาษาบาลี-มอญ. เส้นรงค์(หมึก-สีน้ำยา). ม.ป.ป. เลขที่ 219. หมวดตำราภาพ.