"ปลวก" ยังยอมแพ้! เผยความลับพันปี ทำไมสมุดไทยโบราณถึงอยู่ทน ไม่โดนกิน?
เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
"ปลวก" ยังยอมแพ้! เผยความลับพันปี ทำไมสมุดไทยโบราณถึงอยู่ทน ไม่โดนกิน?
ภูมิปัญญาการรักษาเอกสารโบราณมิได้เป็นเพียงศาสตร์แห่งการบันทึก แต่คือการบูรณาการองค์ความรู้ด้านเคมีธรรมชาติและชีววิทยาเพื่อเอาชนะปัจจัยที่ทำลายเอกสาร โดยเฉพาะ "ปลวก" และแมลงกัดกินกระดาษที่มักเป็นอุปสรรคสำคัญในการสืบทอดมรดกทางวัฒนธรรม
หัวใจสำคัญที่ทำให้สมุดไทยและใบลานมีอายุยืนยาวนับร้อยปีโดยไร้ร่องรอยแมลงทำลาย คือกระบวนการ "อาบยา" หรือการใช้สารสกัดจากธรรมชาติที่มีฤทธิ์ยับยั้งแมลง ประการแรกคือการใช้ "หรดาล" (สารประกอบกัมมะถันและสารหนู) ที่มีสีเหลืองทองสดใส ซึ่งนอกจากจะใช้เพื่อความสวยงามในสมุดไทยขาวแล้ว ยังทำหน้าที่เป็นยาพิษตามธรรมชาติที่ป้องกันแมลงได้อย่างเบ็ดเสร็จ ประการต่อมาคือการใช้ "น้ำมันยาง" ผสมในขั้นตอนการผลิตกระดาษ เพื่อเพิ่มความเหนียวของเส้นใยและสร้างเกราะป้องกันความชื้น ซึ่งเป็นปัจจัยหลักที่ดึงดูดปลวก สุดท้ายคือการใช้ "ยางรัก" เคลือบผิวหน้าเอกสาร ซึ่งคุณสมบัติของยางรักเมื่อแห้งสนิทจะกลายเป็นฟิล์มธรรมชาติที่แข็งแกร่ง ทนทานต่อสภาพกรดด่างและป้องกันการเจาะทำลายของตัวอ่อนแมลงได้อย่างดีเยี่ยม
ในปัจจุบัน เราสามารถประยุกต์หลักการเหล่านี้เพื่อรักษาเอกสารสำคัญ เช่น โฉนดที่ดิน หรือบันทึกครอบครัว โดยมุ่งเน้นไปที่การควบคุมสภาพแวดล้อมและการเลือกใช้วัสดุเก็บรักษาที่เหมาะสม การเปลี่ยนจากการใช้ซองพลาสติกทั่วไปมาเป็นพลาสติกประเภท Polypropylene (PP) หรือวัสดุ Acid-Free จะช่วยป้องกันความเสียหายจากปฏิกิริยาเคมีที่ทำให้หมึกละลายตัว ขณะที่การใช้สมุนไพรที่มีกลิ่นฉุนอย่าง เม็ดพริกไทย การบูน หรือ กานพลู วางในที่เก็บเอกสาร จะเป็นการเลียนแบบการใช้สารสกัดธรรมชาติเพื่อขับไล่แมลง และที่สำคัญที่สุดคือการจัดเก็บในพื้นที่ที่มีการถ่ายเทอากาศอย่างสม่ำเสมอ เพื่อลดความอับชื้นซึ่งเป็นสภาพแวดล้อมหลักที่ปลวกชอบ การเรียนรู้และปรับใช้ภูมิปัญญาเหล่านี้จึงไม่ใช่เพียงการรักษาแผ่นกระดาษ แต่คือการรักษาคุณค่าของข้อมูลและความทรงจำให้คงอยู่ได้อย่างยั่งยืนสืบไป
เรียบเรียงโดย นางสาวศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ
กราฟิก นางสาวธันย์ชนก ชัยวรรัตนสกุล นักวิชาการโสตทัศนศึกษา สำนักหอสมุดแห่งชาติ