ตำราฟ้อนรำ สมัยรัชกาลที่ 1
เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
นาฏศิลป์ไทยถือเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่สะท้อนถึงความประณีตและความเป็นเอกลักษณ์ของชาติมาอย่างยาวนาน หนึ่งในหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชิ้นสำคัญที่ยืนยันถึงความเจริญรุ่งเรืองและระบบระเบียบของศิลปะการแสดงไทย คือ “ตำราฟ้อนรำ” ฝีมือช่างเขียนสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1)
ตำราเล่มนี้ถูกบันทึกไว้ในรูปแบบ หนังสือสมุดไทยขาว จัดอยู่ในหมวดตำรา หมู่ตำราภาพ เลขที่ 71 โดยหอสมุดแห่งชาติได้รับมาสืบทอดดูแลรักษาตั้งแต่ปีมะเมีย พ.ศ. 2450 ความน่าอัศจรรย์ของเอกสารโบราณฉบับนี้ นอกจากท่วงท่าการรำอันอ่อนช้อยแล้ว คือความงดงามของภาพจิตรกรรมที่ใช้เทคนิค "การลงสีน้ำยา" ซึ่งเป็นกรรมวิธีผสมสีโบราณจากวัสดุจากธรรมชาติ ทำให้เนื้อสียึดเกาะแน่นและมีความคงทนสูง แม้เวลาจะล่วงเลยผ่านมากว่าสองร้อยปี แต่เฉดสีอันเปี่ยมชีวิตชีวายังคงติดทนสดใสอย่างน่าทึ่ง สะท้อนถึงภูมิปัญญาอันลึกซึ้งของช่างเขียนชั้นครูในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น
ภายในตำราปรากฏภาพท่ารำสำคัญหลายรูปแบบ ซึ่งมีชื่อเรียกทางนาฏศิลป์ที่สอดคล้องกับกิริยาท่าทางและวรรณคดีอย่างไพเราะ อาทิ “ท่ามยุเรศฟ้อน” ที่จำลองความสง่างามของนกยูงขณะแพนหาง “ท่าบังพระสูริยา” ที่แสดงกิริยาการบดบังแสงอาทิตย์ และ “ท่าพลายวาต” ที่สื่อถึงกระแสลม เอกสารฉบับนี้จึงไม่เพียงแต่เป็นตำราครูสำหรับการฝึกฝนโขนละครเท่านั้น แต่ยังเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ทรงคุณค่า ซึ่งช่วยให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาและเข้าใจถึงรากเหง้าอันทรงคุณค่าของนาฏศิลป์ไทยได้อย่างชัดเจน
บรรณานุกรม
“ตำราฟ้อนรำ สมัยรัชกาลที่ 1.” หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยขาว. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นรงค์ (หมึก, สีน้ำยา). รัชกาลที่ 1. เลขที่ 71. หมวดตำราภาพ.