คัมภีร์ตักศิลา ปัญญาแพทย์แผนไทยในการรับมือโรคระบาด
เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
หากเปรียบโรคระบาดเป็นภัยมืดในอดีต คัมภีร์ตักศิลา หนังสือสมุดไทยดำ เลขที่ 1003 เล่มนี้ก็นับเป็น "คู่มือฝ่าวิกฤต" เล่มสำคัญของแพทย์แผนไทยจนกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการรวบรวมองค์ความรู้ทางการแพทย์อย่างเป็นระบบ
เนื้อหาหลักในคัมภีร์เล่มนี้ เริ่มต้นด้วยการเกริ่นถึงเหตุการณ์ประวัติศาสตร์เชิงอุปมาเมื่อครั้งเมืองตักศิลาเกิดโรคไข้ระบาดร้ายแรง ซึ่งพัดพาความเจ็บป่วยและพิษไข้มาสู่ผู้คนจนเกิดความสูญเสียครั้งใหญ่ เหตุการณ์ดังกล่าวกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการรวบรวมและสังเคราะห์องค์ความรู้ทางการแพทย์ เพื่อจำแนกประเภทของโรคไข้ที่มีความซับซ้อนและรุนแรง โดยเนื้อหาได้จำแนกพิษไข้และไข้กาฬออกเป็นกลุ่มต่างๆ อย่างละเอียด พร้อมบันทึกอาการแสดงภายนอก เช่น การผุดของผื่น เม็ด หรือตุ่มสีต่างๆ บนผิวหนัง ซึ่งช่วยให้แพทย์ในสมัยนั้นสามารถระบุระยะของโรคและวางแผนการรักษาได้อย่างถูกต้อง
ความน่าสนใจของคัมภีร์เล่มนี้ยังครอบคลุมไปถึงการอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยทางสิ่งแวดล้อมกับสุขภาพ เช่น เรื่อง ไข้ 3 ฤดู ซึ่งสะท้อนทฤษฎีการแพทย์แผนไทยที่เชื่อว่า สมุฏฐานหรือสาเหตุของการเกิดโรคนั้น มีความเชื่อมโยงกับความเปลี่ยนแปลงของฤดูกาล สภาพอากาศ และการธาตุคลาดเคลื่อนในร่างกายมนุษย์ การเข้าใจไข้ 3 ฤดูจึงช่วยให้แพทย์สามารถคาดการณ์แนวโน้มของโรคและเลือกใช้วิธีการกระทุ้งพิษและดับพิษไข้ได้อย่างเหมาะสม
คัมภีร์ฉบับนี้ จึงไม่เพียงแต่เป็นตำราที่บอกเล่าเรื่องราวความเจ็บไข้ได้ป่วยในอดีต แต่ยังเป็นหลักฐานวิชาการทางภูมิปัญญาไทยที่แสดงให้เห็นถึงความลึกซึ้งในการศึกษาร่างกายมนุษย์และการปรับตัวให้อยู่รอดท่ามกลางโรคระบาดอย่างเป็นระบบและมีหลักการ
บรรณานุกรม
“คัมภีร์ตักกสิลา เล่ม 1.” หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยดำ. อักษรขอม-ไทย. ภาษาบาลี-ไทย. เส้นหรดาล. จ.ศ. 1232 (พ.ศ. 2413). เลขที่ 1003. หมวดเวชศาสตร์.