ไขรหัสลับโบราณ! “อักษรบอกอังกา” ระบบกำกับลำดับเลขหน้าที่ไม่มีตัวเลขบนใบลาน
เรียบเรียงโดย : นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก
เคยสงสัยไหมว่า ในยุคที่ยังไม่มีเลขหน้า 1, 2, 3 แบบหนังสือปัจจุบัน หากคัมภีร์ใบลานหลุดออกจากผูกจนสลับหน้า คนโบราณมีวิธีจัดเรียงเนื้อหาให้ถูกต้องได้อย่างไร คำตอบซ่อนอยู่ในภูมิปัญญาที่เรียกว่า “อักษร บอกอังกา” เครื่องหมายบอกลำดับหน้าบนคัมภีร์ใบลานที่ไม่ใช้ตัวเลข แต่นำอักขระและระบบภาษาบาลีเข้ามาจัดการอย่างเป็นระบบ หากลองมาถอดรหัสความลับนี้ดู เราจะพบว่าผู้จารจะบันทึกอักขระไว้บริเวณกึ่งกลาง ริมซ้ายด้านหลังของใบลาน โดยนำ พยัญชนะบาลี มาจับคู่กับ สระบาลี 12 เสียง เพื่อกำกับลำดับไปทีละแผ่น
ประสมสระ เริ่มที่พยัญชนะตัวแรก “ก” ผสมสระ 12 เสียง เกิดเป็นลำดับ ก – กา – กิ – กี – กุ – กู – เก – ไก – โก – เกา – กํ – กะ ได้ใบลานชุดแรก 12 ใบ (24 หน้า) เมื่อครบ 12 ใบ จะเปลี่ยนไปใช้พยัญชนะตัวถัดไปคือ “ข” แล้วประสมสระ 12 เสียงเดิม (ข ขา ขิ ขี...) อีก 12 ใบ เมื่อจารครบพยัญชนะ 2 ชุด (ก และ ข) จะได้ ใบลานรวม 24 ใบ นำมาร้อยเชือกรวมกัน เรียกว่า “1 ผูก”
หากจารจนถึงใบสุดท้ายของชุด ข (ขะ) แล้วเนื้อหายังไม่จบ คนโบราณจะใช้หลัก "ขยับพยัญชนะตามลำดับวรรคบาลี" เดินหน้าต่อทันที ขยับไปพยัญชนะตัวที่ 3 คือ “ค” แล้วประสมสระ 12 เสียงเดิม (ค – คา – คิ – คี... ถึง คะ) ได้เพิ่มอีก 12 ใบ ต่อด้วยพยัญชนะถัดไป เมื่อจบชุด ค ก็ต่อด้วยชุด “ฆ” (ฆ – ฆา – ฆิ...) อีก 12 ใบ เกิดเป็นผูกที่ 2: เมื่อได้ชุด ค + ฆ รวมกันเป็น 24 ใบ ก็จะนำมาร้อยรวมเป็น “ผูกที่ 2”
ผู้จารจะลำดับพยัญชนะบาลีจับคู่กันไปเรื่อยๆ เช่น ผูกที่ 3 (ชุด จ + ฉ), ผูกที่ 4 (ชุด ช + ฌ) ทำเช่นนี้ไปตามลำดับวรรคจนกว่าจะจบเรื่อง คัมภีร์ที่มีความยาวหลายสิบผูกจึงเรียงหน้าได้แม่นยำไม่มีสับสน ระบบ "อักษรบอกอังกา" ไม่เพียงช่วยให้เรียงหน้าคัมภีร์ได้ถูกต้องแม้ยามเชือกร้อยหลุดออก แต่ยังเป็นเครื่องมือตรวจสอบ ความสมบูรณ์ของเอกสาร ช่วยให้ผู้อ่านเอกสารโบราณทราบทันทีว่ามีใบลานหน้าใดสูญหายไปหรือไม่ สะท้อนถึงระบบความคิดอันละเอียดประณีตของโบราณจารีตไทยได้อย่างน่าทึ่ง
"ผู้ที่สนใจสามารถเข้าชมและศึกษาคัมภีร์ใบลานของจริงได้ที่ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร"
บรรณานุกรม
กรมศิลปากร. สำนักหอสมุดแห่งชาติ. คู่มือสำรวจ จัดหา รวบรวมทรัพยากรสารสนเทศ เอกสารโบราณ ประเภทคัมภีร์ใบลานและหนังสือสมุดไทย. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ, 2563.
เรียบเรียงข้อมูล นางศิวพร เฉลิมศรี นักภาษาโบราณชำนาญการพิเศษ สำนักหอสมุดแห่งชาติ
กราฟิก นางสาวธันย์ชนก ชัยวรรัตนสกุล นักวิชาการโสตทัศนศึกษา สำนักหอสมุดแห่งชาติ